رامایانا

ایران و هند از قدیم ترین ایام با یکدیگر ارتباط و مناسبت داشته اند . وداها و اوستا بخشی از این ارتباطات را در خود گرد آورده اند . از ایران نیز اقوام و نژادهای گونان به هند رهسپار گردیده و سرنوشت دین و سیاست را در آن سامان رقم زدند . بنابر اتفاق نظر بسیاری از محققان گروهی از مهاجران سکاها نام داشتند که مانند بسیاری از مهاجران و مهاجمان در مهاجرت به هند آداب ، آئین ها ، اساطیر ، داستان های حماسی و .... با بدان سامان نبردند و در ساخت داستانهای حماسی چون رستم و خاندان او بنابر نظر بسیاری از محققان از نژآد سکایی و مهر پرست بوده است .

می توان بر اساس گزارش ( دارمستتر)در مقاله ای تأثیر پذیری مهابارات را از داستانهای حماسی ایران نشان داد[1] .مهابهارات کهن ترین اثر حماسی هندوان چون گنجینه ای است که باورهای هندوان را در خود گرد آورده و از قدیم الأیام در میان مردم هند به ردای پنجم معروف شده است . داستان اصیل دین کتاب درباره نبرد دو خانواده به نام پاندوان و کوروها ست که به خاطر حسادت یکی از کوروها پاندوان را به آوارگی سیزده ساله مجبور می کنند ، درواقع مهابهارات اثر حماسی هندویان روایتگر جنگ پاندوان و کوروها[2] بر سر حکومت منطقه ای به نام هستناپور است . که این جنگ هجده روز به طول می انجامد و در نتیجه پاندوان بر پسرعموهای خود پیروز می شوند .

حَماسه چیست ؟

یکی از قدیمی ترین دست نوشته های بشری حَماسه ، حَماسه شعر، تاریخ، روح، اعتقادات و آرمانهای ملل است . در حَماسه سخن از نخستین هاست . حماسه از لحاظ قدمت به سه دسته حماسه ی سنتی شامل ، مهابهاراتا ، رامایانا . حماسه ثانوی که به صورت استادانه بر مبنای حماسه قدیمی ساخته و پرداخته شد و حماسه متأخر یا سومین که از روی حماسه های ثانوی شکل گرفته باشد . آرنولد[3] شاعر انگلیسی بر مبنای رستم و سهراب را مشابه را ساخته تقسیم بندی حماسه بر حسب موضوع را چهار نوع معرفی نموده است .

1 – حماسه اساطیر 2 – حماسه پهلوانی 3 – حماسه دینی یا مذهبی 4 – حماسه عرفانی .

حماسه دینی :

پردازشی ادبی است از حوادث بزرگ دینی و موضوعات پیرامون آن درسابه به جدال حق و بر ضد باطل با پیامی قدسی حاوی درون مایه های ازلی ، ابدی و جلوه های قدرت حضرت حق . حماسه عرفانی : افزودن بر جلوه های گوناگون آن در متون شعری چون منطق الطیر عطار . حماسه عرفانی در واقع باز آفرینی حماسه های اساطیری ، ملّی ، فلسفی و مذهبی است .

بررسی اجمالی حماسه رامایانا ( یکی از مهمترین متون حماسی هند )

کهن ترین متن حماسی ، عاشقانه هندی است که توسط ( وال میکی ) سروده شده است[4]. این منظومه در طول تاریخ دستخوش دخل و تصرفات زیادی شده است . به طوری که امروزه این اثر حماسی به سه صورت متفاوت باقی مانده است . و تفاوت آنها در حدی است که یک سوم اشعار هر کدام در دو تای دیگر یافت نمی شود . این منظومه به اعتقاد برخی محققان و صاحب نظران قبل از قرن پنجم سروده شده است . رامایانا چندین بار به صورت کامل به فارسی ترجمه شده است .

(( رامایانا)) چنانکه گذشت اثری از آثار هندی است که جزئی از ادبیات حماسی هند را تشکیل می دهد .نگارش رامایانا از حیث نگارش چون مهابهاراتا و دیگر کتب حماسی هند متفارت است و حجم آن نیز کمتر از مهابهاراتا است .

رامایانا دارای هفت ((کاند)) یعنی هفت فصل است که بیش از بیست چهارهزار بیت را در خود جای داده است.

هفت کاند این کتاب عبارت است از[5] :

1- بال کاند : در ارتباط با دورن کودکی رام .

2-اجودهیا کاند : دوران تبعید رام .

3-بن کاند : دوران زندگی رام درجنگل .

4-کسکندهاکاند : در ارتباط با توقف رام در کسکندهاست .

5-سندرکاند : در مورد رفتن ((هنومان)) به ((لنکا)) و آتش زدن در آنجاست .

6- لنکاکان : درباره جنگ و نبرد .

7 – اوترکاند : در ارتباط با دوره زندگی آخر رام و تبعید سیتا و فرورفتن او در زمین و صعود رام به عالم بالا تقسیم سلطنت میان فرزندانش .

خلاصه داستان حماسی رامایانا

((رامایانا)) داستانیست که مقدمه آن چنین است :

رامچندر یعنی رام و نجیب و مانند پسر ارشد پادشاه ((کوسالا)) یعنی ((داشاراتا))با برادران خود در مجلس بزمی که پادشاه ((جاناکا)) آراسته و ترتیب داده بود شرکت جسته و در سابقه تیر اندازی که از طرف شاه برگزار شده بود مشارکت و بخت آزمایی می کنند[6] . در این مسابقه ((رامچندر)) پیروز گشته و ((جنکا)) دخترزیبا و وفادار خود را به حکم پاداش و پیش کش به ((راما)) داده و راما با ((سیتا)) ازدواج کردند .پس از مدتی که زندگی آنها در دربار (( داشارتا)) به خوبی و خوشی می گذشت ((داشارتا)) پا به سن نهاده و بر آن شد که راما را به جانشینی خو بر گزیند . بنا به دلایلی راما با توجه به اینکه وارث قانونی تاج و تخت بود می پذیرد که همسرش ((سیتا)) به تبعید رفته و تخت شاهی و جانشینی پدر را به ((بهاراتا)) برادر ناتنی خود بسپارد . در نهایت راما به سیتا به همراه ((شکمن)) برادر راما به سوی تبعیدگاه حرکت کردند . و با همسر با وفای خود در جنگل های دوردست خلوت گزید و مشغول ریاضت گردید . در میان جنگل ها مرتازانی بودند که راما را از طریق ترک لذایذ بسوی کمال و معرفت هدایت نمودند . از سوی دیگر اهریمنان مانع ریاضت وی می شدند و مزاحمت ایجاد می کردند . به همین دلیل راما مجبور شد علیه آنها قیام کند و تعداد زیادی از آنها را به تیر اعجازین خود از پای در آورد .

((راوانا)) رئیس دیوها درسدد بر آمد تا انتقام از راما را باز ستاند . و به همین سبب راوانا همسر راما سیتا را ربود و به جزیره (لنکا) برد . سپس راما و برادرش از موضوع مطلع گشتند و توسط بعضی از حیوانات جنگل چون (کرکس) (ومیمون) از محل استقرار (راوانا) آگاه گشتند . و در نهایت (راوانا) را کشتند و سیتا را آزاد نمودند . بر همین اساس حرف و حدیثهای ساده اندیشان و تهمت مغرضان و مردمان موجب شد که (راما) از دیدن و پذیرش ((سیتا)) خودداری نماید و او را از خود دور سازد . سیتا نیز تصمیم گرفت تا پاکیزگی و وفاداری خود را به همگان ثابت کند و از سوی دیگر از بی اعتنایی ((راما)) دلشکسته و محزون شده بود ،

درخواست کرد تا هیزم گر آوردند و آتشی فراهم ساختند (سیتا) در برابر آتش زانو زد و گفت : بدان سان که قلب من آنجا از ذکر (راما) فارغ نشده و تو نیز ای (اگنی) ای شاهد جهانی از من روی نگردان . و همچنین گفت : تو از جمله پنج عنصر بزرگی .... اگر می دانی که از من معصیتی به وجود نیامده است و گردی از خیانت بر دامن من ننشسته ، نگاهبان من باش و اگر مستوجب عقوبتم مرا بسوزان . سپس خود را به شعله سر به فلک کشیده آتش سپرد . امّا آتش ((سیتا )) را چون آفتابی از دل سخی شفق بر آید به ((رامچندر)) سپرد و بر عصمت و پاکدامنی او گواهی داد .

راما سرانجام تاج و تخت را که حق مشروع بود به دست آورد و همه چیز به خیر و خوشی پایان پذیرفت .

((رامایانا)) آئینه فرهنگ و جهان بینی هندوها [7]:

((رامایانا)) با اینکه یک حماسه ساختگی است ، مانند آئینه ای است که بسیاری از رسومات رایج زمان سراینده را در بطن خود جای داده است چنانکه در لابه لای مطالب خود اعتقاد به کف بینی ، فال ، اعجاز ، رموز مقدس ، نیروهای جادویی و سنت های اجتماعی زمان خود را چون کشاورزی ، پز شکی ، گله داری ، بازرگانی ، چند همسری ، هنرهای زیبا را و ..... به خوانندگانش انتقال می دهد . در کتاب (رامایانا) به تعالیم و تربیت بسیار تأکید شده است و اشاراتی که صریحاً و تلویحاً به کار رفته احترام با استاد و بزرگترها از جمله پدر و مادر به خواننده گوشزد می شود .

در (اوپانیشادها و وداها) نقل قول شده است . بنابراین می توان گفت نمونه هایی از فرهنگ گذشتگان زمانش را هم انتقال داده است . لذا با کمی وقت در متن آن می توان جهان بینی نهفته در متن آن را که بیانگر تفکر هندوهاست بیرون کشید و درک کرد و یا مورد بررسی قرار داد .

خدایان :

در ((رامایانا)) خدایان ((برهما)) ، ((ویشنو)) ، ((شیوا))[8] حضوری مستمر و هر کدام از آنها مسئولیت خاصی را به عهده دارند . ( برهما) مسئول آفرینش ، (ویشنو) مسئول و پایداری و (شیوا) مسئول ادغام جهان می باشند آنها با هم تثلیثی را تشکیل داده اند که هم به صورت انفرادی هم به شکل جمعی از صفات نظیر( ازلی – ابدی – نابودی ) برخوردارند . آنها سرچشمه فضائلند و در اشکال مختلف متجلی می شودن . چنانکه ((راما))خود نیز تجلی ((ویشنو)) می باشد .

اعتقاد به تقدیر و سر نوشت :

اعتقاد به تقدیر و سرنوشت ، به تعبیر دیگر قضا و قدر هم چون افیونی است که در اوقاتی[9] که اوضاع به کام انسانی نبوده و امور به وفق و مراد انسانی پیش نرفته ، انسان را به دیار آرامش کشانده و موجب شده تا انسان چاره و کار و لجام اختیار را به دست تقدیر و سرنوشت بسپارد . از همین روست که تقدیر و سرنوشت در این کتاب نیز پنجه در پنجه کلمات داستا ن انداخته و با توانمندی کامل گاهی فکر خواننده را می رباید و با خود به عرصه نا کجاآباد می برد .

آموزه های اخلاقی و دینی ، مذهبی :

آموزه های اخلاقی دینی ، مذهبی در این داستان به وفور درج شده و کاملاً مشهود و محسوس است در داستان ((راما)) و ((سیتا))[10] مسائل اخلاقی و دینی گاه صریحاً و گاه تلویحاً به خوانندگان و مخاطبان آن آموخته می شود . این آموزه های اخلاقی از زبان شخصیتهای داستان در مراحل مختلف نقل می شود :

الف : تک همسری و عفت و پاکدامنی و احترام متقابل همسران به هم .

ب : احترام به بزرگترها مخصوصاً به پدر ، ماد ر، برادر بزرگتر و آموزگار .

نقش حیوانات در داستان :

در این منظومه حیوانات از ویژگیهای انسانی برخوردارند چنانکه آنها با انسانها مخصوصاً با ((راما)) و ((سیتا)) سخن می گویند و کارهایی را که انجام آنها فقط از انسانها بر می آید انجام می دهند و همین امر علتی بر موفقیت ((رام)) در رسیدن به هدفش شده است . به طور کلی حیوانات

ی که در این داستان نقش داشته اند می توان به سه گروه تقسیم کرد :

1-گروه میمونها : مانند : بانر . شتابلی . کواچ[11]

2-گروه پرندگان : مانند : جره (باز) . چکور (کبک) . سرخاب (چکاوک) . کرکس (دهنسی)

3-حیوانات متفرقه : مانند : بنول (مار) . شیام ( اب) . جامونت (خرس)

تأثیر داستان ((رامایانا)) در زندگی و باور مردمان هند ، مصر ، ژاپن ، چین و حتی اروپا از گذشته تا امروز بنا به اسطوره ای در آیین هندو یک روز (( ستی)) زن ((شیوا)) و دختر ((داکشه )) دریافت که پدرش تصمیم دارد مناسک مربوط به قربانی کردن را برگزار کند و بدین سبب همه خدایان جز شیوا را دعوت کرده است ((ستی)) با احساس حقارت از نادیده گرفتن شوهرش با گذشتن از میان آتش که با قدرت یوگا ییش برافروخته بود دست به خودکشی می زند . لذا در هند معمولاً زنان هندو خود را به آتش می اندازند تا که ((درهرمه)) یا (درمه) همسری را که با ((ستی)) در حد نمایشی ابراز کرده باشند .

افسانه (رامایانا) نیز چنان در جان و دل و باور مردم هندوها رخنه کرده که بسیاری از هندوها (راما) را تجلی و تجسم ((ویشنو)) دانسته اند . چنانکه (سیتا) نیز به عنوان همسری وفادار و پاکدامن که پاکدامنی و وفاداری خود را با آتش انداختن خود به ((راما)) و جهانیان اثبات کرده است[12] .

دیدگاه افراد برجسته علمی و صاحب نظر از جمله دکتر عبدالحسین زرین کوب و دکتر شایگان در مورد منظومه (رامایانا) این بزرگان اشاره دارند که (رامایاناما)در هند شهرت کم نظیری دارد از شنیدن این داستان احساسات مردم آنچنان برانگیخته می شود که می گریند ، حتی ((گاندی)) هرگاه فراغتی می یافت آن را صرف خواندن یا شنیدن (رامایانا) و ((بهاگوادگیتا)) می کرد . خصوصاً دکتر زرین کوب تأکید دارند که متعالیترین مراتب تجلی (ویشنو) در وجود (راماست) به همین امر (راما و زنش) سیتا که افسانه (رامایانا) متضمن اسطوره آنهاست نمونه کمال انسانی در شکل و سیرت مرد و زن محسوب اند و (راما) نه تنها به عنوان تجلی ویشنو بلکه به عنوان خدایی مستقل هم مورد نیایش عام واقع است .

چکیده ای از داستان مهابهاراتا :

مهابارا کهن ترین اثر حماسی هندوان و دنیای گنجینه است که باور هندوان را در خود گرد آورده و از قدیم الأیام در میان مردمان هند به ودای پنجم معروف بوده است . در داستان اصلی این کتاب درباره نبرد دو خانواده به نام ((پاندوان)) و ((کوروهاست)) سبب اصلی جنگ حسادت در ((جودهن))یکی از کوروها به قدرت پاندوان است . از این رو در پی به دست آوردن قدرت با آنان وارد قمار شده ، پس از بردن بازی ، پاندوان به آوارگی 13 ساله مجبور می کنند .

آنان نیز پس از پشت سر گذاشتن سالهای آوارگی به طلب آنچه از دست داده بودند با پسرعموها وارد جنگ می شوند . در این جنگ که 18 روز به طول می انجامد پاندوان بر پسرعموهای خود پیروز شده حکومت را در دست می گیرند .

پاندوان پنج برادر به نامه های 1- راجه جدهشتر 2- ارجن 3- بهیم سین 4- نکل 5 – سهدیو دارد که از میان آنها ((ارجن)) بسیار اهمیت دارد و در داستانها تاثیرگذار است[13] .

مهابهاراتا اثرحماسی هندوان روایتگر جنگ پاندوان و کوروها بر سر حکومت منطقه ای به نام هشناپور است[14] . در این جنگ که هیجده روز به طول انجامید پاندوان بر پسر عموهایش پیروز می شوند .((ارجن)) در میان باقی قهرمانان این کتاب از نظر گاههای متفاوت شبیه رستم جهان پهلوان شاهنامه است . این مقاله به مقایسه دو قهرمان از دو فرهنگ حماسی پرداخته است ارتباط با خدایان ، ازدواج درشهری بیگانه ، حاصل جنگ با حاصل این ازدواج که پسری است ، آگاهی از وجود دارویی زندگی بخش ، رفتن به سفرهای خطرناک هفتگانه ، کشتن برادر از جمله موارد مشترک میان این دو قهرمان است . این مقاله بر آن است که سرایندگان مهابهاراتا در پرداخت شخصیت ارجن احتمالاً متأثر از داستانهای حماسی ایران درباره رستم بوده اند . داستانهایی که به زعم بسیاری از پژوهشگران منشأ ((سکایی)) داشتند . ارتباطات فرهنگی میان ایران و هند ، مهاجرت بسیاری از اقوام و نژادها از جمله ((سکاها)) به هند و بردن آیین ها ، باورها ، اساطیر ، داستان های حماسی بدان سامان از دلایل اثر پذیری هندوان از داستان هایحماسی ایران می تواند باشد .